Kedu ihe bụ ọdịdị anụmanụ? Kedu ihe ọmụmụ sayensị na-amụ?

Kedu ihe bụ ethology? Ọ bụ a na sayensị nke na-amụ na omume nke na ụmụ anụmanụ. Iji nyochaa otu ụdị, ọ dị mkpa iji hụ ya na ebe obibi. Otú ọ dị, iji nyochaa ụkpụrụ ndị na-adabere na omume ahụ a na-ahụ anya, enyemaka ọpụpụ mgbe ụfọdụ dị mkpa. Ethology na-enyere aka ịkọwa mmekọrịta dị nro n'etiti ọdịdị ebumpụta ụwa nke ụmụ mmadụ na gburugburu ebe obibi.

Mmalite nke ethology dịka sayensị

Ná mmalite nke narị afọ nke 20, a na-amụkarị omume nke ụmụ anụmanụ site na nyocha ụlọ nyocha. Mmetụta a dị omimi mere ka ọtụtụ nchọpụta dị ukwuu, dịka iwu nke mmetụta na àgwà. Ethology ghọrọ ọzụzụ ịkwanyere ùgwù na ọtụtụ iri afọ mgbe e mesịrị, mgbe ndị na-akpa àgwà na Europe (Dr. Etrad) Lorenz na Niko Tinbergen kwupụtara ụdị nchọpụta dị mkpa dị ka ihe na-emetụta, oge mmepe dị oké njọ, ịkpalite omume mmezi, mgbatị nke omume, nkwarụ omume na echiche nke mmebi omume.

Lorenz na Tinbergen, tinyere onye na-akpa àgwà ọjọọ, Carl von Frisch, kere òkè Nobel na 1973 maka nkwado ha na-amụ banyere omume ụmụ anụmanụ. Ọ bụ ezie na e mesịrị kọwaa nkọwa ụfọdụ nke echiche ha ma gbanwee, ụkpụrụ ndị bụ isi dịgidere. Behaviorism na ethology bụ ụzọ abụọ dị iche iche nke ịmụ anụmanụ; Otu na-ejedebe karịsịa maka nchọpụta nyocha (ịkparamàgwà), nke ọzọ na-adabere n'ọmụmụ ihe ubi (ethology anụmanụ). Ihe omumu nke ihe omumu sayensi mere ka o kwe omume inye echiche doro anya nke omume umu anu.

Ajụjụ banyere ihe ethology bụ, ndị ọkà mmụta sayensị a ma ama na njedebe nke afọ 19 na mmalite narị afọ nke 20, dịka Charles Darwin, O. Whitman, Wallace Craig na ndị ọzọ. Behaviorism bụ okwu nke na-akọwa ihe ọmụmụ sayensị na nke ebumnuche nke omume ụmụ anụmanụ, mana ọ na-ezo aka n'ọmụmụ nke ịzaghachi omume omume dị na laabu na-enweghị mmekwasiri ike banyere mgbanwe nke evolushọn. Ọtụtụ ndị na-ahụ maka ọdịdị anụ ahụ amụwo akụkụ ụfọdụ nke omume ụmụ anụmanụ na akụkọ ntolite mmadụ.

Ọkà mmụta sayensị

Kedu ihe bụ ethology? Nke a bụ akụkụ nke usoro ndu, nke na-amụ banyere omume nke ụmụ anụmanụ ma ọ bụ ụmụ mmadụ. Dịka, ndị na-amụ anya na-ahụ ụmụ anụmanụ na ebe obibi ha, ha na-amụ banyere àgwà na ọnọdụ ndị metụtara omume a. Omume a na-ahụkarị bụ àgwà nke ndị otu ụdị. Ihe dị mgbagwoju anya karịa ihe na-eme ka ọ bụrụ ihe na-akpali akpali site na ime ihe ụfọdụ.

Ịghọta ethology ma ọ bụ omume ụmụ anụmanụ nwere ike bụrụ ihe dị mkpa n'ịzụ ụmụ anụmanụ. Ọmụmụ banyere àgwà ebumpụta ụwa nke ụdị dị iche iche ma ọ bụ ụdị dị iche iche na-enye onye na-azụ ọzụzụ ohere ịhọrọ ndị nnọchiteanya kachasị mma iji rụọ ọrụ ndị achọrọ. Ọ na-enyekwa onye nchịkwa aka ịkwalite àgwà okike ma gbochie ndị achọghị.

Dịka, ndị ọkà mmụta nke oge ochie na-anwa ịza ajụjụ anọ dị mkpa banyere ụdị omume:

1. Kedu ihe kpatara na mkpali maka ụdị omume a.
2. Kedu ụlọ na ọrụ nke anụ ahụ na-etinye n'àgwà.
3. Kedu etu mere omume nke anụmanụ ji gbanwee.
4. Kedu omume na-emetụta ahụ ike na mmegharị nke anụmanụ.

Echiche nke ethology

Echiche nke anụmanụ dị ka echiche dị adị kemgbe afọ 1762, mgbe a kọwara ya na France dị ka ọmụmụ banyere omume anụmanụ. N'echiche a, ọ na-eburu otu ihe ahụ dịka okwu Grik bụ "ethos", nke sitere na nke oge a nke ethology. Otú ọ dị, a na-ejikọta nsụgharị onwe nke okwu ethology na okwu "ụkpụrụ omume" ma jiri ya na akwụkwọ Anglo-Saxon dị ka "sayensị nke agwa". Onye guzobere ethology nke oge a bụ dọkịta na onye na-ahụ maka ọgwụ na-ahụ maka ọrịa bụ Konrad Lorenz. Site na ngwa ngwa usoro nke usoro nyocha, o nyochara omume nke umu anumanu.

Akwukwo akwukwo nke oge ochie banyere akwukwo omuma nke edeputara na 1951 site n'aka Nikolas Tinbergen. Nkọwa nke ọtụtụ nna ochie nke ethology dịka sayensị, gụnyere Spalding (1873), Darwin (1872), Whitman (1898), Altuma (1868) na Craig (1918) kpalitere mmasị sayensị na omume ụmụ anụmanụ. Ihe ghọrọ ethology, yana isiokwu gbasara ọmụmụ ihe ya, malitere ịba ụba ntị. A malitere ịmalite sayensị a dịka ụlọ ọrụ na-ahụ maka ịzụ ụmụ anụmanụ na 1910. Na okwu nke oge a, ethology na-etinye aka n'ịmụ sayensị banyere omume ụmụ anụmanụ, tinyere akụkụ ụfọdụ nke àgwà ụmụ mmadụ. A na-eji okwu "psychology ụmụ anụmanụ" eme ihe mgbe ụfọdụ, kama ọ bụ na akụkọ ihe mere eme.

Ụdị dị iche iche nke omume ụmụ anụmanụ: mmụta

Ethology na-amụ ụdị ụdị omume nke ụmụ anụmanụ, nke a na-ahazi ma jiri ya tụnyere ụdị omume nke ụdị ndị ọzọ, karịsịa njikọ chiri anya. Ọ dị mkpa ka e lelee ụmụ anụmanụ na ebe obibi ha ma ọ bụ dị nso. Ihe ndị ọzọ a na-ahụ maka ndọrọ n'agha na-adịkarị mkpa.

Ọ bụ ezie na a na-ele akwụkwọ anya dị oke mkpa n'àgwà anụmanụ, otu n'ime isi ebumnuche nke ethology bụ ịmụọ ụkpụrụ omume nke na-adịkarị na ndị niile so n'otu ụdị. Mgbe ị na-amụ akwụkwọ ndị a, ị nwere ike ịmalite ịtụle mgbanwe n'àgwà ndị ọzụzụ. Nke a dị mkpa, n'ihi na ọ bụghị mgbanwe ọ bụla n'ụdị ma ọ bụ ịdị irè nke omume otu n'ime ndụ mmadụ gụnyere ịmụta dị ka ụdị nke inweta ahụmahụ.

Ihe atụ nke omume ụmụ anụmanụ

Àgwà nke ụmụ anụmanụ na-agụnye ọtụtụ omume. Ị nwere ike inye ihe atụ: otu enyí na-agba otu zebra n'akụkụ ọdọ mmiri. Ntak emi enye anamde emi? Ọ bụ egwuregwu ma ọ bụ igosipụta amara? N'ezie, ịfụ zebra abụghị ihe ngosi enyi. Enyí ahụ na-agbalị ime ka zebra pụọ n'olulu mmiri. Ihe atụ nke omume anụmanụ nwere ike inye nnukwu ego, dịka ọmụmaatụ, mgbe nkịta na-anọdụ ala na iwu, ma ọ bụ pusi nke na-anwa iji jide òké. Omume nke ụmụ anụmanụ na-agụnye ụzọ niile nke mmekọrịta na ibe ya na gburugburu ebe obibi.

Mbido nke instincts na mkpụrụ ndụ ihe nketa

N'afọ 1760, Hermann Samuel Reimarus, bụ prọfesọ na Hamburg, meghere echiche nke "ịmalite ihe omimi" nye ụwa ma kọwaa ọdịiche dị n'etiti nkà amụrụ ma nweta. Dị ka ihe atụ, ịmalite ịchọta nri ma ọ bụ nghọta nke asụsụ egwú nke aṅụ na-abịa site n'oge a mụrụ ya. Iji nwee ihe ịga nke ọma, anụ ahụ aghaghị inwe ihe ọmụma gbasara gburugburu ebe obibi. Ozi a nwere ike itinye na chromosomes ma ọ bụ chekwaa na ebe nchekwa, ya bụ, ọ nwere ike ịmalite ma ọ bụ nweta. N'ihe omume omume dị mgbagwoju anya, enwere mmekọrịta n'etiti ihe abụọ ahụ.

Nnyocha nke mkpụrụ ndụ ihe ndabere nke omume bụ akụkụ dị mkpa nke ethology. Dịka ọmụmaatụ, ịgafe ụdị anụ abụọ dị iche iche na-eme ka ha nwee ike ịmalite ịmalite ịmalite ịlụ n'oge nke oge ha nwere ike ịmepụta ụdị nke omume dị iche iche n'oge a, dị iche na ndị nne na nna, ma na-agbaso omume nke ndị nna nna ochie a na-ahụkarị. Otú ọ dị, ọ ka bụ ihe doro anya na ihe kpatara nsogbu ahụ bụ maka nsogbu ndị a.

Omume megide agụmakwụkwọ: mmalite nke omume ụmụ anụmanụ

Ethology, sayensị nke omume ụmụ anụmanụ, dị ka iwu, na-emesi omume dị na gburugburu ebe obibi na-emeso omume dị ka atụmatụ evolushọn. Ọ bụrụ na omume ụmụ anụmanụ na-achịkwa mkpụrụ ndụ ihe nketa, ha nwere ike ịmalite site na nhọrọ. Ụdị ụdị omume a na-akpata site na mkpụrụ ndụ ihe nketa, ahụike - ndụ ndụ na mpaghara ụfọdụ. Ajụjụ ahụ, ma ọ bụ omume a na-achịkwa site na mkpụrụ ndụ ihe nketa ma ọ bụ gburugburu ebe obibi, na-abụkarị okwu nke nkwurịta okwu. A na-akọwa àgwà agwaetiti ma site na okike (mkpụrụ ndụ ihe nketa) na site n'ịzụlite (gburugburu ebe obibi).

Dịka ọmụmaatụ, na nkịta, ọchịchọ nke ịkpa àgwà n'ụzọ ụfọdụ maka nkịta ndị ọzọ nwere ike ịchịkwa mkpụrụ ndụ. Otú ọ dị, omume nkịtị agaghị enwe ike ịmepe na gburugburu ebe ọ na-enweghị ndị nkịta ọzọ. Nwa nkita nke na-etolite iche pụrụ ịtụ egwu nkịta ndị ọzọ ma ọ bụ mee ihe ike megide ha. Na gburugburu ebe obibi, àgwà dị iche iche na-etolite, ebe ha na-eme ka ahụ ike nke ụmụ anụmanụ na-agbaso ha. Dịka ọmụmaatụ, mgbe anụ ọhịa wolf na-achọgharị, n'ime ìgwè atụrụ ahụ ohere ịnweta anụ ọhịa na-aba ụba. N'ihi ya, anụ ọhịa wolf yiri ka ọ ga-adị ndụ ma nyefee mkpụrụ ndụ ya na ọgbọ ọzọ.

Ihe ndị na-akpatara omume na-agụnye ihe niile na-emetụta àgwà, ma ọ bụ mpụga (nri ma ọ bụ anụ) ma ọ bụ n'ime (homonụ ma ọ bụ mgbanwe n'ime usoro ụjọ). Ihe mgbaru ọsọ nke mmezi omume bụ imetụta omume ụmụ anụmanụ ọzọ, dịka ọmụmaatụ, na-adọta onye òtù ọlụlụ maka ịlụ. Azụlite omume na-ejikọta na ihe atụ ma ọ bụ mmetụta ndị omume na-agbanwe n'oge ndụ anụmanụ. Omume nke omume nwere njikọ na mmalite nke akparamàgwà na otú ha si gbanwee na mgbanwe ọgbọ.